تعریف علم دینی
در همه تعاریف از علم دینی، نکات مشترکی دیده میشود که میتواند مبنای تعریف علم دینی باشد. توجه به ماهیت دین، منابع شناختی دین، و نقش آن در شکلگیری هستیشناسی و معرفتشناسی انسان، در تمامی تعاریف فوق مستتر است. تعریف گلشنی از علم میتواند وحدتبخش باشد:
تعریف: علم دینی، مجموعهای از علوم و معارف بشری است که (۱) چارچوب نظریهپردازی آن و همچنین (۲) کاربرد یافتههای آن در قالب متافیزیک دین انجام میشود (گلشنی, بررسی جایگاه خدا و دین در پیشرفتهای علمی قرن حاضر 1393).
از نظر آیتالله جوادی آملی در بحث تقابل عقل و نقل، معرفت سکولار از معرفت دینی جدا نیست و در درون دایرهی معرفت دینی قرار میگیرد. در معرفت اسلامی، مفهومی به عنوان علم غیردینی وجود ندارد و علم یکسره دینی است (خندان و عیوضی 1393, 9-10 به نقل از جوادی آملی).
هر علمی در درون یک متافیزیک قرار دارد و از این نظر علم و دین در اتحاد و وحدت با همدیگر هستند؛ در واقع علم موضوعی است که در آغوش متافیزیکی از ارزشها و جهانبینی (دینی و یا غیردینی) شکل میگیرد. متافیزیک علم میتواند هر متافیزیکی از جمله مادّیگری، کمونیستی یا دینی باشد و ما به اختیار خود میتوانیم هر کدام را انتخاب کنیم.
یکی از روشهای کسب شناخت بخصوص در بحث آیندهپژوهی، استفاده از منابع و روشهای دینی است. معرفت در آیندهپژوهی متفاوت از علوم تجربی یا انسانی است؛ در این حوزه به دنبال کسب معرفت از آیندهی نیامده و پدیدههایی هستیم که هنوز به وجود نیامدهاند. به این علت که هیچ منبع تجربی برای کسب معرفت از آینده وجود ندارد، کاربرد حوزههای مادیگرا به تنهایی در خصوص آینده، ناقص و ناکارآمد است؛ بنابراین ناگزیر به استفاده از مبانی معرفتی متافیزیک دینی محیط بر علم هستیم.
با توجه به ارتباط علم و دین، هر یک از وجوه هستیشناسی، معرفتشناسی و روششناسی علم و ابعاد و مؤلفههای آنها نه تنها در دل دین جای میگیرند، بلکه دین باعث توسعه و گسترش آنها هم میشود. این قابلیت گسترشدهندگی، ریشه در منابع معرفتی دین دارد که علاوه بر کاربست منابع معرفتی مرسوم علم، منابع دیگری را نیز به آن میافزاید. گستردگی منابع معرفت دینی، باعث گسترش ماهیت، دامنه و روشهای کسب معرفت آن است و تفاوت در منابع معرفت در ادیان مختلف منجر به تفاوت در اصول، ارکان و روشهای کسب معرفت آنها میگردد.
معیار ارزیابی معرفت دینی
معرفت دینی مجموعه دستاوردهایی است که علمای دین با پژوهش در منابع دینی (کتاب، سنت و عقل) و با استفاده از علوم دینی (مثلاً در دین اسلام با علومی مانند: فلسفه، کلام، حدیثشناسی، فقه، اصول، قرآنشناسی یا تفسیر) به دست میآورند. پس معرفت دینی امری است بشری و قائم به اذهان عالمان دینی، لذا مشتمل بر خطا و صواب و قابل نقص و کمال و اختلافپذیر خواهد بود. بر خلاف خود دین که تغییر و تحول در آن راه ندارد، چرا که این دین، دین خاتم است و لذا نه اصل آن به دین دیگری قابل تبدیل است و نه این که معارف و احکام آن با گذشت زمان دچار تغییر خواهد شد، فقط ممکن است موضوعات احکام تغییر کند (اسلامپدیا - معرفتشناسی 1391).
با توجه به امکان بروز خطا در اندیشههای انسانی، این سؤال پیش میآید که چگونه میتوان شناخت حقیقی و درست را از شناخت خطایی و نادرست تشخیص داد. قضایای بدیهی مانند بدیهیات اولیه و وجدانیات دارای ارزشی یقینی هستند و راز خطاناپذیری آنها این است که تطابق علم و معلوم به وسیله علم حضوری ثابت میشود و قضایای غیربدیهی را باید با معیارهای منطقی ارزشیابی کرد؛ یعنی اگر قضیهای بر طبق ضوابطی که در علم منطق برای استنتاج بیان شده از قضایای بدیهی به دست آمده، صحیح و در غیر این صورت ناصحیح خواهد بود؛ البته باید توجه داشته که نادرست بودن دلیل همیشه نشانه نادرستی نتیجه نیست، زیرا ممکن است برای اثبات مطلب صحیحی از دلیل نادرستی استفاده شود؛ بنابراین بطلان دلیل فقط میتواند دلیل عدم اعتماد به نتیجه باشد نه دلیل غلط بودن واقعی آن (اسلامپدیا - معرفتشناسی 1391).
معرفت دینی متمایز از دین است. حال اگر شناخت ما از دین کامل باشد به گونهای که در فهم آن از هر خطائی مصون باشیم، آنچنان که در مورد معصومان(ع) این گونه است، در این صورت معرفت دینی ما مطابق با حقیقت دین خواهد بود و خواص آن را خواهد داشت. معرفت دینی حضرات معصومان(ع) دقیقا مطابق با اصل دین است و لذا ملاک و معیار برای میزان مطابقت یا عدم مطابقت معرفتهای دینی ما، معرفت دینی آنها است؛ یعنی هرچه قدر فهم ما از دین نزدیکتر به فهم معصومان(ع) از دین باشد، به واقعیت دین نزدیکتر است و این در صورتی است که معصوم(ع) حاضر باشد. اما اگر معصوم(ع) غایب و خارج از دسترس ما باشد، در این صورت ملاک صدق و کذب برای معرفتهای دینی ما مانند دیگر معرفتهای بشری ما خواهد بود (اسلامپدیا - معرفتشناسی 1391).
منابع و مراجع
- اسلامپدیا - معرفتشناسی. 1391. معرفتشناسی. 2 مهر. دستيابی در بهمن 9, 1393. http://islampedia.ir/fa/1391/07/معرفت-شناسی-2/.
- خندان, فرزاد, و محمدرحیم عیوضی. 1393. “نسبت بین نظریه، اصول و مبانی در آیندهپژوهی اسلامی.” مقاله کلاسی درس آیندهپژوهی و ادیان، دوره سوم آیندهپژوهی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) . قزوین, بهار.
- گلشنی, مهدی. 1393. “بررسی جایگاه خدا و دین در پیشرفتهای علمی قرن حاضر.” دانشگاه بینالمللی امام خمینی (ره) قزوین. 24 آذر. دستيابی در آذر 30, 1393. http://news.ikiu.ac.ir/?p=4906.