تعیین تصویر مطلوب علوم و نظامها در نظام جمهوری اسلامی ایران
در قسمت پیشین به این نتیجه رسیدیم که تنها رابطه قابل قبول بین علم و دین از نوع تداخل و/یا وحدت است. سه حالت ممکن در رابطه تداخل و وحدت علم و دین وجود دارد:
- فصل مشترک یا عموم و خصوص من وجه
- عموم علم و خصوص مطلق دین
- عموم دین و خصوص مطلق علم
با توجه به نیاز علم به متافیزیک، نمیتوان قسمتی از آن را خارج از متافیزیک و قسمتی را داخل متافیزیک دانست. بعلاوه، در سلسلهی شناخت مطابق نظریات علامه طباطبایی و امام خمینی (ره) (شکل یک)، علمی که سرمنشاء آن توحید و فلسفه اسلامی یا الهیات نباشد، لاجرم به سکولاریسم ختم میشود (فرحانی 1396). بنابراین دو نوع نخست رابطه تداخلی و وحدت بین علم و دین در بالا نمیتواند حالت مطلوب نظام اسلامی باشد.
شکل یک - سلسله شناخت در فلسفه توحیدی علامه طباطبایی (فرحانی 1396)
در نهایت از آیه «لَا رَطْبٍ وَ لَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (سوره 6-الانعام آیه 59)» فهمیده میشود كه رابطهی عموم و خصوص مطلق به نفع دین است و این تنها رابطه قابل قبول از ارتباط علم و دین خواهد بود.
شکل دو - انواع روابط تداخل و وحدت علم و دین: گزینههای غیرمقبول، و گزینهی مقبول
یادداشت: کلیه روابط ممکن علم و دین در بالا با نگاهی جامع و مانع بررسی شد (جدول یک)؛ ناگزیر هر نظریهای در این موضوع در یکی از این طبقهبندیهای مشخصشده قابل بررسی خواهد بود. بهعنوان مثال، تبیین آیتالله سبحانی و محمد محمدرضایی در پنج دیدگاه که نهایتا سه دیدگاه اول پذیرفته شده است؛ و تبیین بعدی مربوط به آقای جوادی و حجتالاسلام امینی است در سه دیدگاه که بازگشت آن هم به تبیین آیتالله سبحانی است.
جدول یک - انواع روابط علم و دین؛ بررسی نظریات در این موضوع
منابع و مراجع
- فرحانی, احمد. 1396. شناختشناسی یا معرفتشناسی - جلسه سوم. حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان. تهران, 22 مرداد.